شناسایی کانون‌های بروز فساد در شرکت‌های تابعه نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی: پژوهشی مبتنی بر الگوی سه‌شاخگی

نوع مقاله : پژوهشی (با رویکردهای کیفی)

نویسندگان
حسین جمور 1
عرفان صیفی‌کار 2
مسعود بنافی 3
1 کاندیدای دکتری رشته ی مدیریت سیاست گذاری بازرگانی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی تهران و پژوهشگر مرکز پژوهش
2 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته‌ی مدیریت بحران، گروه حکمرانی اسلامی، دانشکده علوم انسانی و اسلامی انقلاب اسلامی، دانشگاه جامع انقلاب
3 استادیار، گروه فرهنگی و اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، دانشکدگان مدیریت، تهران، ایران
10.48308/jpap.2026.243050.1537
چکیده
هدف: فساد اداری و اقتصادی در شرکت‌های تابعه نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی، به دلیل ماهیت دوگانه این شرکت‌ها و قرار گرفتن آن‌ها در مرز میان دولت و بازار، از پیچیدگی‌ها و پیامدهای گسترده‌تری نسبت به سایر سازمان‌های عمومی برخوردار است. این شرکت‌ها سهم قابل‌توجهی در اقتصاد ملی دارند و در عین حال، به‌دلیل ابهام نهادی، ضعف پاسخ‌گویی و کاستی‌های نظارتی، مستعد شکل‌گیری الگوهای متنوع و نظام‌مند فساد هستند. هدف این پژوهش، شناسایی و طراحی چارچوبی تحلیلی برای کانون‌های بروز فساد در شرکت‌های تابعه مؤسسات عمومی غیردولتی، با اتکا بر یک الگوی سه‌بعدی شامل ابعاد ساختاری، رفتاری و زمینه‌ای است تا درک جامع‌تری از سازوکارهای تولید و بازتولید فساد در این بخش فراهم شود.
طراحی/ روش‌شناسی/ رویکرد: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از حیث روش‌شناختی کیفی و اکتشافی است. راهبرد پژوهش، تحلیل مضمون با رویکرد قیاسی بوده و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۴ نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی گردآوری شده است. مشارکت‌کنندگان با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند و دارای سابقه مدیریتی یا تخصصی مرتبط با شرکت‌های تابعه نهادهای عمومی غیردولتی، صندوق‌های بازنشستگی و حوزه شفافیت و سلامت اداری بودند. فرآیند تحلیل داده‌ها بر اساس مراحل نظام‌مند تحلیل مضمون انجام شد و کدهای اولیه، مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و مضامین فراگیر استخراج گردید. چارچوب مفهومی نهایی پژوهش با الهام از مدل سه‌بعدی (ساختاری، رفتاری و زمینه‌ای) طراحی و تبیین شد.
یافته‌­های پژوهش: یافته‌های این پژوهش، فراتر از ادبیات موجود، نشان می‌دهد که کانون‌های بروز فساد در شرکت‌های تابعه مؤسسات عمومی غیردولتی را باید در یک تعامل سه گانه ابعاد ساختاری، رفتاری و زمینه‌ای دید تا پیچیدگی‌های این عرصه را بهتر نشان دهد. در بُعد ساختاری، نظام‌های معاملاتی فسادزا، بودجه‌ریزی ناکارا و ضعف حاکمیت شرکتی مهم‌ترین گلوگاه‌های فساد شناسایی شدند. معاملات صوری، دستکاری قیمت سهام، جابه‌جایی غیرشفاف اعتبارات، گزارش‌های مالی غیرواقعی و ابهام در ساختار مالکیت، از مصادیق بارز این بُعد بودند. در بُعد رفتاری، سیاست‌زدگی مدیران، اعطای امتیازات انحصاری، واگذاری بی‌ضابطه اموال و دارایی‌ها، و فعالیت‌های رانتی و تبانی‌آمیز، به‌عنوان رفتارهای کلیدی تضعیف‌کننده شفافیت شناخته شدند. این رفتارها غالباً در بستر ضعف پاسخ‌گویی و تعارض منافع نهادینه شده‌اند. در بُعد زمینه‌ای، تغییرات مکرر قوانین، تحریم‌ها و بی‌ثباتی متغیرهای کلان اقتصادی، و فرهنگ سازمانی رابطه‌محور، بستری مساعد برای تداوم و بازتولید فساد فراهم کرده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که ضعف حاکمیت شرکتی نقش بستر‌ساز و تشدیدکننده دارد و بدون بازطراحی نهادی، سایر اصلاحات اثربخشی محدودی خواهند داشت.
محدودیت­‌ها و پیامدها: از جمله محدودیت‌های پژوهش می‌توان به ماهیت کیفی مطالعه، تعداد محدود مشارکت‌کنندگان و تمرکز بر بستر نهادی ایران اشاره کرد که تعمیم آماری نتایج را محدود می‌سازد. با این حال، توصیف دقیق بستر پژوهش و تنوع خبرگان، امکان انتقال‌پذیری مفهومی یافته‌ها به سایر سازمان‌های عمومی و شبه‌دولتی با ساختار مشابه را فراهم می‌کند.
پیامدهای عملی: یافته‌های پژوهش می‌تواند به‌عنوان نقشه راهی برای خط‌مشی‌گذاران، نهادهای نظارتی و مدیران شرکت‌های عمومی غیردولتی مورد استفاده قرار گیرد. تمرکز هدفمند بر گلوگاه‌های ساختاری، طراحی سازوکارهای پاسخ‌گویی مؤثر، اصلاح نظام‌های بودجه‌ریزی و معاملاتی، و تقویت شفافیت و استقلال حاکمیت شرکتی از مهم‌ترین پیامدهای عملی این پژوهش است.
ابتکار یا ارزش مقاله: نوآوری اصلی پژوهش، ارائه یک چارچوب تحلیلی یکپارچه و بومی برای شناسایی کانون‌های فساد در شرکت‌های تابعه مؤسسات عمومی غیردولتی بر اساس الگوی سه‌بعدی است. این پژوهش با عبور از نگاه تک‌بعدی به فساد، نشان می‌دهد که فساد نتیجه برهم‌کنش ساختارها، رفتارها و زمینه‌های نهادی است و صرفاً با اصلاحات مقطعی قابل مهار نیست.
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
کلیدواژه‌ها
کانون‌های فساد
مدل سه‌شاخگی
شرکت‌های تابعه
نهادهای عمومی
مؤسسات غیردولتی
تحلیل مضمون

عنوان مقاله English

Identifying Corruption Bottlenecks in Subsidiary Companies of Public Non-Governmental Institutions: A Study Based on a Three-Dimensional Model

نویسندگان English

Hosein Jamour 1
Erfan Seifikar 2
Masoud Banafi 3
1 PhD candidate in Business Policy Management, Faculty of Management and Accounting, Allameh Tabataba'i University, Tehran, and Researcher at Islamic Parliament Research Center (IPRC), Tehran, Iran.)
2 Master's student in Crisis Management, Islamic Governance Department, Faculty of Humanities and Islamic Sciences, Islamic Revolution Comprehensive University and Researcher at Islamic Parliament Research Center (IPRC), Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Cultural and Social Department, Faculty of Governance, School of Management, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Purpose: Administrative and economic corruption in subsidiary companies of public non-governmental institutions represents a complex governance challenge due to the hybrid nature of these organizations and their ambiguous position between the state and the market. These companies hold a substantial share of national economic resources while simultaneously facing weak accountability, limited transparency, and fragmented oversight. This study aims to identify and conceptualize corruption hotspots in subsidiary companies of public non-governmental institutions by developing an integrated analytical framework based on a three-dimensional model encompassing structural, behavioral, and contextual dimensions.
Design/ methodology/ approach: This study adopts an applied, qualitative, and exploratory research design. Data were collected through semi-structured interviews with 14 academic and executive experts selected using purposive sampling. Participants possessed extensive managerial experience or specialized expertise related to subsidiary companies of public non-governmental institutions, pension funds, and administrative integrity. The data were analyzed using thematic analysis, a deductive approach, following systematic stages of coding and theme development. Based on the extracted themes, the study developed a three-dimensional analytical framework to capture the interaction among structural, behavioral, and contextual factors shaping corruption.
Research Findings: Beyond the existing literature, this study indicates that the sources of corruption in the subsidiary companies of non‑governmental institutions should be understood through the interaction of structural, behavioral, and contextual dimensions to more accurately reflect the complexities of this domain. The findings show that corruption hotspots in these companies fall into three interrelated dimensions. At the structural level, corruption-prone procurement systems, inefficient budgeting practices, and weak corporate governance constitute the primary bottlenecks. Manifestations include fictitious transactions, stock price manipulation, opaque budget reallocations, unrealistic financial reporting, and ambiguous ownership structures. At the behavioral level, managerial politicization, the granting of exclusive privileges, unregulated asset transfers, and rent-seeking and collusive practices were identified as key drivers of corruption. These behaviors largely stem from weak accountability mechanisms and institutionalized conflicts of interest. At the contextual level, frequent regulatory changes, international sanctions, macroeconomic instability, and a relationship-oriented organizational culture create an environment conducive to the persistence and reproduction of corruption. The results indicate that weak corporate governance plays a foundational and amplifying role, rendering isolated behavioral or cultural reforms largely ineffective without institutional redesign.
Limitations & Consequences: The study's qualitative nature, limited sample size, and focus on the Iranian institutional context constrain statistical generalizability. Nevertheless, the analytical depth and contextual transparency enhance the conceptual transferability of the findings to other public and quasi-public organizations with similar governance structures.
Practical Consequences: The study offers practical guidance for policymakers, supervisory bodies, and corporate boards by highlighting critical corruption hotspots. It underscores the need for targeted structural reforms, strengthened accountability mechanisms, transparent budgeting and procurement systems, and enhanced corporate governance independence within public non-governmental subsidiary companies.
Innovation or value of the Article: The principal contribution of this study is a comprehensive, context-sensitive three-dimensional framework for analyzing corruption in subsidiary companies of public non-governmental institutions. By moving beyond single-factor explanations, the study shows that corruption results from dynamic interactions among structural, behavioral, and contextual forces, providing a robust foundation for both theoretical advancement and effective anti-corruption policymaking.
Paper Type: Original Paper

کلیدواژه‌ها English

Corruption Bottlenecks
Three-Dimensional Model
Subsidiary Companies
Public Institutions
Non-Governmental Institutions
Thematic Analysis
1.      Abbasi, B. (2024). Administrative Law. 8th ed. Tehran: Dadgostar Publications. (in Persian)
2.      Aboulahmad, A. (2009). “Administrative Law of Iran”. Tehran: Toos Publications. (in Persian)
3.      Attride-Stirling, J. (2001). “Thematic networks: An analytic tool for qualitative research”. Qualitative Research, 1(3), 385–405.
4.      Banafi, M., & Shahbazi, M. M. (2024). “Transition to Smart Governance: The Antecedents for Implementing a Smart Budgeting System in the Public Sector”. Journal of Iranian Public Administration Studies, 7(4), 159-193 . (in Persian)
5.      Baum, A., Hackney, C., Medas, P., & Sy, M. (2019). “Governance and state-owned enterprises: How costly is corruption?” IMF Working Paper No. 19/253. Washington, D.C.: International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2019/12/27/Governance-and-State-Owned-Enterprises-How-Costly-Is-Corruption-48873
6.      Beyaert, A., García-Solanes, J., & Lopez-Gomez, L. (2023). “Corruption, quality of institutions and growth”. Applied Economic Analysis, 31(91), 55–72.
7.      Braun, V., & Clarke, V. (2006). “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
8.      Christou, P. (2023). “How to use thematic analysis in qualitative research”. Journal of Applied Research. 18(4). 94-116.
9.      Eisenhardt, K. M. (1989). “Building theories from case study research. The Academy of Management Review”, 14(4), 532–550.
10.   Farahani, M. S., Tajarloo, R., & Gholikhani, R. (2022). “A comparative study of transparency assurance mechanisms in state-owned enterprises”. Journal of Modern Research on Administrative Law, 4(10), 235–260. (in Persian)
11.   Farzanegan, M. R., & Zamani, R. (2025). “Oil rent shocks and corruption in Iran”. Quarterly Review of Economic Development Studies, 29(2). 71-90.
12.   Ghamami, S. M. M., Kadkhoda-Moradi, K., & Fallahian, M. (2017). “The legal nature of companies affiliated with public non-governmental institutions”. Islamic Law Research Journal, 46(18), 73–96. (in Persian)
13.   Gholamzadeh, D., Abbasi, M., & Ahmadi-Rad, M. (2022). “Administrative corruption and its bottlenecks in organizational and managerial structures: A case study of academic centers”. Accounting and Management Perspective, 63(4), 59–76. (in Persian)
14.   Guba, E. G., & Lincoln Y. S. (1989). “Fourth generation evaluation”, Newbury Park, CA: Sage
15.   Hellman, J. S., Jones, G., & Kaufmann, D. (2000). “Seize the State, Seize the Day: State Capture, Corruption, and Influence in Transition”. World Bank Policy Research Working Paper No. 2444. Retrieved from https://ssrn.com/abstract=240555
16.   Iran Chamber of Commerce, Industries, Mines and Agriculture (Center for Economic Statistics and Information) & Statistical Research Institute. (2018). “Calculation of the private sector’s value-added share in the national economy for 2013–2014”. (in Persian)
17.   Jalalian, Gh., Yaghoubi-Pour, A., & Montazeri, M. (2023). “Identifying factors affecting transparency in the public sector using thematic analysis”. Islamic Revolution Approach Journal, 17(64), 215–236. (in Persian)
18.   Jamali, G. A., Nargesiyan, A., & Piran-Nezhad, A. (2017). “Evaluation of transparency status of government organizations’ web portals (Case study: Iranian ministries)”. Public Management, 9(1), 61–84. (in Persian)
19.   Jiang, G., & Kim, J. B. (2020). “Corporate governance and corruption: A cross-country study”. Journal of International Business Studies, 51(2), 187–205. https://doi.org/10.1057/s41267-019-00273-0
20.   Jiménez, J. L., & Albalate, D. (2018). “Transparency and local government corruption: What does lack of transparency hide?” European Journal of Government and Economics, 7(2), 106–122.
21.   Kay, J. (2018). “The ambiguous boundary between public and private activity: Hybrid organisations”. Welsh Economic Review. 26(1), 46-56.
22.   Kaufmann, D., Kraay, A., & Mastruzzi, M. (2007). “Governance matters VI: Governance indicators” 1996–2006. Washington, D.C.: World Bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/901041468313748563/governance-matters-vi-governance-indicators-1996-2006
23.   Kaufmann, D., Kraay, A., & Mastruzzi, M. (2009). “Governance matters VIII: Aggregate and individual governance indicators”, 1996–2008. Washington, D.C.: World Bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/636321468139175472/governance-matters-viii-aggregate-and-individual-governance-indicators-1996-2008
24.   Khodabandehlou, S., & Hashemi Golpayegani, S. A. (2022). “Market manipulation detection: A systematic literature review”. Expert Systems with Applications, 210, 118330.
25.   Klitgaard, R. (1988). “Controlling corruption. Berkeley”, CA, and London: University of California Press.
26.   Meon, P. G., & Weill, L. (2008). “Is corruption an efficient grease?” BOFIT Discussion Paper No. 20/2008. https://doi.org/10.2139/ssrn.1304596
27.   Mohajerani, A. A., Moshayekhi, A. N., & Talebian, M. (2019). “Corporate governance in Iran: A case study of state-owned enterprises”. Iranian Journal of Management Sciences, 14(53), 1–35. (in Persian)
28.   Mousazadeh, E. (2012). “Administrative Law”. 1st ed. Tehran: Dadgostar Publications. (in Persian)
29.   Nasiri-Aghdam, A., & Fatehizadeh, H. (2011). “Does Privatization in Iran Increase the Size of the Private Sector?”. Journal of Economic Literature, 8(16). (in Persian)
30.   North, D. C. (1990). “Institutions, institutional change and economic performance”. Cambridge University Press.
31.   Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). “Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria”. International journal of qualitative methods, 16(1), 1-13.
32.   OECD. (2016). “Fighting bid rigging in public procurement”. https://www.oecd.org/competition/fighting-bid-rigging-in-public-procurement.htm
33.   OECD. (2018). “State-owned enterprises and corruption: What are the risks and what can be done?” Paris: OECD Publishing.
34.   Oliver, C. (1992). “The antecedents of deinstitutionalization”. Organization Studies, 13(4), 563–588.
35.   Park, H., & Blenkinsopp, J. (2011). “The roles of transparency and trust in the relationship between corruption and organizational culture”. Public Administration Review, 71(1), 42–53. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0020852311399230
36.   Putnam, R. D. (1993). “Making democracy work: Civic traditions in modern Italy”. Princeton University Press.
37.   Rabiei, A., & Asef, H. (2012). “The role of organizational culture in preventing administrative corruption”. Public Administration, 4(10), 45–58. (in Persian)
38.   Rezaeian Fardoei, S., Hourali, M., Atri Nejad, E., & Farbod, E. (2022). “Ranking Key Factors Affecting the Improvement of Transparency and Accountability of e-Government in Municipality (Case Study: Tehran Municipality). Journal of Iranian Public Administration Association. 4(4). 167-205. (in Persian)
39.   Rose-Ackerman, S., & Palifka, B. J. (2016). “Corruption and government: Causes, consequences, and reform”. Cambridge University Press.
40.   Rostami, V., & Hosseini-Pour Ardekani, S. M. (2013). “Judicial supervision over public non-governmental institutions and organizations”. Public Law Studies Quarterly, 2(3), 27–50. (in Persian)
41.   Sarr, B. (2015). “ and reliability of government budgets. International Budget Partnership”. Working Paper. https://internationalbudget.org/wp-content/uploads/Credibility-and-Reliability-of-Government-Budgets-Working-Papers.pdf
42.   Sheikh-Movahed, M., Azadi, M. J., & Johari, M. (2023). “Concepts and examples of public non-governmental organizations in the Iranian legal system”, 5(15), 241–266. https://doi.org/10.22034/mral.2022.553792.1311 (in Persian)
43.   Supreme Audit Court of Iran. (2023). “Supervisory report on state-owned and quasi-governmental companies”. (in Persian)
44.   Tangestani (2020). “An Ambiguity in Legal Nature of Nongovernmental Public Institutions and Their Consequences”. Majlis and Rahbord. 27(103). 5-30.
45.   Tahaeinezhad, S. A., & Pakzad, B. (2020). “Identifying corruption bottlenecks in the oil industry to adopt preventive measures”. Tale’i Law Journal, 6(1), 5–44. (in Persian)
46.   Torki, L., & Mazaheri, B. (2022). “Economic impacts of financial sanctions on Iran’s economy”. Economic Researches and Perspectives, 22(4), 69–98. (in Persian)
47.   Transparency International. (2024). “Corruption Perceptions Index 2024”. Berlin: Transparency International Secretariat. https://www.transparency.org/en/cpi/2024
48.   UNDP. (2010). “Fostering transparency and accountability in public governance”. New York: United Nations Development Programme
49.   Williamson, O. E. (1975). “Markets and hierarchies: Analysis and antitrust implications”. Free Press.
50.   World Bank. (2014). “Corporate governance of state-owned enterprises: A toolkit”. Washington, D.C.: World Bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/228331468169750340/corporate-governance-of-state-owned-enterprises-a-toolkit
51.   Yavari, V., Ebadi, A., Tavakoli, E., & Mokhlesolameh, F. (2025). “Identifying corruption bottlenecks in government procurement based on the Tri-Branch (3S) model”. Iranian Journal of Public Management Studies, 8(3), 66–89. (in Persian)